سازمان حفاظت محیطزیست،
وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی،
وزارت کشور
و سایر نهادهای مسئول
ما، جمعی از برنامهریزان، متخصصان و دغدغهمندان محیطزیست، فعالان گردشگری مسئولانه و شهروندان نگران آیندهٔ طبیعت ایران، بر این باوریم که ادامهٔ روند کنونی فعالیت بخشی از تورهای طبیعتگردی، بدون نظارت مؤثر و سازوکار الزامآور، تهدیدی جدی برای زیستبومهای کشور و سرمایههای طبیعی نسلهای آینده است.
طبیعت ایران، از جنگلها و مراتع تا کوهستانها، تالابها، کویرها و مناطق حفاظتشده، میراثی عمومی و سرمایهای غیرقابلجایگزین است. بااینحال، در سالهای اخیر، گسترش برخی فعالیتهای گردشگری در طبیعت، بدون توجه کافی به ظرفیت اکولوژیک مناطق و الزامات حفاظت محیطزیست، نگرانیهای جدی ایجاد کرده است.
ورود خودروهای آفرود به عرصههای طبیعی و تخریب پوشش گیاهی و خاک، رهاسازی زباله، ایجاد آلودگی صوتی، برهمزدن آرامش و زیست گونههای جانوری، برپایی کمپ در مناطق حساس و ورود به عرصههای ممنوعه، نمونههایی از آسیبهایی هستند که در صورت تداوم میتوانند پیامدهایی جبرانناپذیر به همراه داشته باشند.
در این میان، نمیتوان همهٔ تورها و گروههای طبیعتگردی را یکسان دانست. گروهها و تورهای مسئولانهای وجود دارند که حفاظت از طبیعت را اصل فعالیت خود میدانند، ضوابط محیطزیستی را رعایت میکنند و به ظرفیت و حساسیت مناطق طبیعی احترام میگذارند. این واقعیت نشان میدهد که مسئله صرفاً به رفتار افراد محدود نیست، بلکه بخش مهمی از راهحل باید در اصلاح سازوکارهای قانونی، نهادی و اجرایی جستوجو شود.
از سوی دیگر، توسعهٔ گردشگری روستایی و طبیعتگردی، اگر بدون ارزیابی ظرفیت محیطی، برنامهریزی فضایی، تعیین محدودههای مجاز و ممنوع و تأمین زیرساختهای متناسب دنبال شود، میتواند بهجای تقویت توسعهٔ پایدار و اقتصاد جوامع محلی، به افزایش فشار بر منابع طبیعی و تخریب زیستبومها منجر شود.
ما خواستار آن هستیم که مسئولان، پیش از آنکه بخشی از این آسیبها به مرحلهٔ برگشتناپذیر برسد، اقداماتی جدی، هماهنگ و قابلارزیابی برای ساماندهی فعالیت تورهای طبیعتگردی در سراسر کشور انجام دهند.
مطالبات کارزار:
۱. ایجاد سازوکار یکپارچهٔ ساماندهی و نظارت بر تورهای طبیعتگردی
تدوین و اجرای نظامی شفاف برای ثبت، صدور مجوز، نظارت و ارزیابی فعالیت تورها و گروههای طبیعتگردی، با تعیین دقیق مسئولیت نهادهای متولی و جلوگیری از خلأهای نظارتی میان دستگاههای مختلف.
۲. تعیین محدودههای مجاز، ممنوع و مشروط برای فعالیت تورها
شناسایی و پهنهبندی مناطق طبیعی بر اساس حساسیت اکولوژیک، ظرفیت تحمل محیط و الزامات حفاظتی، با مشارکت نهادهای تخصصی و مدیریت محلی؛ بهگونهای که ورود و فعالیت تورها در هر منطقه تابع ضوابط مشخص و متناسب با شرایط آن باشد.
۳. تدوین ضوابط الزامآور برای فعالیت تورهای طبیعتگردی
تعریف روشن فعالیتهای مجاز و غیرمجاز، از جمله ضوابط مربوط به تردد خودروهای آفرود، برپایی کمپ، مدیریت پسماند، آلودگی صوتی، روشنکردن آتش، نزدیکشدن به زیستگاههای حساس و رعایت حریم مناطق حفاظتشده.
۴. برخورد مؤثر با تورهای فاقد مجوز و متخلف
ایجاد سازوکار شناسایی و برخورد قانونی با برگزارکنندگان تورهای فاقد مجوز یا ناقض مقررات، با تعیین ضمانت اجراهای متناسب با نوع و شدت تخلف، میزان خسارت و تکرار آن؛ ازجمله جریمه، تعلیق یا لغو مجوز و ارجاع موارد واجد وصف کیفری به مراجع قضایی، در چارچوب قانون.
۵. ایجاد نظام پایش مستمر و رتبهبندی عملکرد تورها
راهاندازی سامانهای برای ثبت سوابق فعالیت تورها، دریافت گزارشهای مردمی، ارزیابی عملکرد زیستمحیطی و اعمال امتیازهای مثبت و منفی. استمرار تخلفات باید به محدودیت فعالیت، تعلیق یا لغو مجوز منجر شود و رعایت استانداردهای محیطزیستی نیز در ارزیابی و حمایت از تورها لحاظ گردد.
۶. الزام به آموزش و احراز صلاحیت محیطزیستی برگزارکنندگان و راهنمایان
گنجاندن آموزشهای تخصصی دربارهٔ اکولوژی مناطق، اصول طبیعتگردی مسئولانه، مدیریت پسماند، ایمنی و رفتار با حیاتوحش در فرایند صدور و تمدید مجوز؛ بهگونهای که آموزش، مکمل نظارت و ضمانت اجرا باشد، نه جایگزین آن.
۷. ارزیابی محیطزیستی طرحهای توسعهٔ گردشگری روستایی و طبیعتگردی
بازنگری در سیاستها و طرحهایی که بدون توجه کافی به ظرفیت محیطی و حساسیت زیستبومها، به گسترش دسترسی و فعالیت گردشگری در عرصههای طبیعی منجر میشوند. توسعهٔ گردشگری باید در خدمت حفاظت از منابع طبیعی، منافع جوامع محلی و توسعهٔ پایدار باشد، نه عاملی برای تشدید تخریب.
۸. تدوین برنامهٔ ملی آموزش و فرهنگسازی طبیعتگردی مسئولانه
آموزش اصول حفاظت از طبیعت از مقاطع پایهٔ آموزشی تا آموزشهای تخصصی گردشگری، با همکاری نهادهای آموزشی، محیطزیستی و گردشگری. این مسیر باید بهصورت مستمر و بلندمدت دنبال شود، اما نمیتواند توجیهی برای تأخیر در اقدامات نظارتی و قانونی فوری باشد.
سخن پایانی:
ما بر این باوریم که حفاظت از طبیعت ایران و توسعهٔ گردشگری، دو هدف متعارض نیستند. گردشگری مسئولانه میتواند به شناخت طبیعت، تقویت اقتصاد جوامع محلی و حفاظت از میراث طبیعی کشور کمک کند؛ مشروط بر آنکه بر پایهٔ برنامهریزی فضایی، ظرفیت اکولوژیک، قانونمداری و پاسخگویی نهادی شکل بگیرد.
از مسئولان ذیربط درخواست میکنیم با اعلام برنامهای مشخص، زمانبندیشده و قابلارزیابی، برای ساماندهی فعالیت تورهای طبیعتگردی و جلوگیری از تخریب زیستبومهای کشور اقدام کنند.
طبیعت ایران عرصهای بیصاحب برای بهرهبرداری بدون مسئولیت نیست. حفاظت از آن وظیفهای عمومی و قانونی است و تعلل در انجام این وظیفه، هزینهای خواهد داشت که نسلهای آینده ناچار به پرداخت آن خواهند بود.
موفق شد
ویژه
بحث و گفتگو