دادستان محترم کل کشور

رئیس‌ محترم جمهور

با سلام و احترام،

کارزاری با عنوان «درخواست اعلام جرم علیه سازندگان عروسک‌های مرتضی و مرضیه» در فضای مجازی منتشر شده است که در آن، نام‌گذاری دو عروسک به نام‌های «مرتضی» و «مرضیه» به‌عنوان «اهانت به مقدسات» قلمداد شده است.

در روزهای اخیر، نامه‌ای با عنوان «درخواست اعلام جرم علیه سازندگان عروسک‌های مرتضی و مرضیه» در رسانه‌ها منتشر شده که در آن، تولید این دو عروسک به دلیل شباهت ظاهری‌شان (یکی با چهره‌ای شبیه گوریل و دیگری شبیه خوک) و انتخاب نام‌های یادشده، نوعی اهانت به مقدسات اسلامی تلقی شده است.

دلیل آن‌ها: یکی از عروسک‌ها شباهتی به گوریل دارد و دیگری به خوک، و چون این دو نام از اسامی مقدس در فرهنگ اسلامی‌اند، این کار را «توهین به مقدسات» دانسته‌اند.

ما جمعی از فعالان فرهنگی، حقوق‌دانان، روزنامه‌نگاران و شهروندان دغدغه‌مند، ضمن احترام به احساسات مذهبی مردم، معتقدیم که این نوع برخورد، نه تنها پشتوانه منطقی و حقوقی ندارد، بلکه زمینه‌ساز محدودیت‌های بی‌رویه و تضعیف آزادی فرهنگی در کشور است.

با احترام به دغدغه‌های دینی و فرهنگی امضاکنندگان، به نظر می‌رسد این نوع اعتراض، نه تنها از نظر منطقی و حقوقی پایه‌ای ندارد، بلکه مصداق نوعی حساسیت افراطی و برداشت نادرست از مفهوم «حرمت مقدسات» است.

اکنون باید پرسید: آیا واقعاً جامعه‌ای عاقل و قانون‌مدار باید بر مبنای چنین برداشت‌های سلیقه‌ای و عاطفی، آزادی خلاقیت را سرکوب کند؟

پاسخ، قاطعانه نه است.

چنین اعتراض‌هایی نه نشانه‌ی غیرت دینی است و نه دفاع از ایمان، بلکه نمونه‌ای آشکار از سوءبرداشت، تحجر فکری و دشمنی با عقل و آزادی فرهنگی است.
در ادامه، دلایل روشن و غیرقابل‌انکار این موضع بیان می‌شود:

۱. نام‌های «مرتضی» و «مرضیه» اسامی عمومی هستند، نه مختص معصومین و متعلق به هیچ‌کس نیستند.

این دو نام از ریشه‌های عربی و قرآنی گرفته شده‌اند و در طول تاریخ، میلیون‌ها انسان با این نام‌ها زندگی کرده‌اند.
آیا هر شخصی که فرزندش را «مرتضی» یا «مرضیه» می‌نامد، مرتکب بی‌حرمتی می‌شود؟
طبیعتاً خیر. در عرف جامعه اسلامی، این اسامی از برکت و احترام برخوردارند، اما استفاده از آن‌ها برای انسان، اثر هنری یا حتی عروسک، توهین محسوب نمی‌شود. مهم‌تر از آن، در هیچ نظام حقوقی سالمی، صرف ناراحتی یا برداشت ذهنی افراد، مبنای جرم‌انگاری نیست.
قانون کیفری بر پایه‌ی نیت مجرمانه (mens rea) شکل می‌گیرد، نه بر اساس «احساس» یا «تخیّل».
تا وقتی سازندگان این عروسک‌ها به‌طور مستند و صریح قصد اهانت به مقدسات را نداشته‌اند، هیچ دادگاه عادل و آگاهی نمی‌تواند چنین اتهامی را بپذیرد.

اگر هر احساس رنجش به معنای جرم باشد، فردا باید علیه هزاران فیلم، کتاب، شعر و حتی نام اشخاص اعلام جرم کرد.

۲. توهین، وابسته به نیت است نه صرف استفاده از نام و نه خیال‌پردازی متعصبان

قانون و منطق اخلاقی هر دو تصریح می‌کنند که «توهین» تنها زمانی محقق می‌شود که قصد و نیت اهانت وجود داشته باشد. در هیچ قانون و نظام اخلاقی، صرف شباهت یا تداعی ذهنی، جرم محسوب نمی‌شود.
تا وقتی شواهدی وجود ندارد که تولیدکننده با نیت تمسخر یا بی‌احترامی چنین نامی را انتخاب کرده، هیچ جرم یا بی‌حرمتی در کار نیست.
در غیر این صورت، هر استفاده‌ی هنری یا فرهنگی از واژه‌های دینی باید جرم تلقی شود، که عملاً منجر به نابودی آزادی خلاقیت و بیان خواهد شد. به یاد داشته باشید که اسامی مذهبی، اموال شخصی یا انحصاری نیستند.

کسی که از دیدن یک عروسک شبیه گوریل یا خوک به یاد ائمه می‌افتد، باید در افکار خود تجدید نظر کند، نه در بازار اسباب‌بازی.

مشکل در ذهن بیماری است که هر چیز را به مقدسات ربط می‌دهد، نه در دست سازنده‌ای که کار هنری کرده است.

۳. عروسک، ابزار تربیت و فرهنگ‌سازی است، نه اهانت؛ ظاهر عروسک‌ها الزاماً معنای نمادین ندارد

در بسیاری از فرهنگ‌ها، از جمله فرهنگ اسلامی، عروسک وسیله‌ای برای آموزش، مهرورزی و پرورش تخیل کودک است.
اگر قرار باشد اسامی نیک و مقدس تنها برای بزرگسالان محفوظ بماند و کودکان از آشنایی عاطفی با آن‌ها محروم شوند، این خود ضربه‌ای به پیوند فرهنگی و معنوی نسل جدید است.
چه بهتر که کودکان از کودکی با نام‌های نیکو چون مرتضی و مرضیه انس بگیرند، نه با اسامی بی‌هویت.

اگر شأن و قداست امامان و اولیای دین با یک عروسک گِلی فرو می‌ریزد، پس این قداست از اساس پوشالی است.
چیزی که با نام‌گذاری یک اسباب‌بازی از بین می‌رود، تقدس نیست؛ توهم تقدس است.
ایمان واقعی از درون انسان برمی‌خیزد، نه از ترس از عروسک‌فروشی سر کوچه.

مقدسات، از نام آسیب نمی‌بینند.

۴. اصل ۲۳ قانون اساسی از عقیده دفاع می‌کند، نه از تعصب

اصل ۲۳ قانون اساسی در مورد «تحمیل عقیده» است، نه درباره‌ی ممنوعیت نام‌گذاری.
همچنین هیچ ماده‌ای در قوانین ایران استفاده از نام‌های مذهبی برای محصولات فرهنگی یا هنری را جرم‌انگاری نکرده است. ماده‌ی مربوط به «توهین به مقدسات» برای جلوگیری از نفرت‌پراکنی است، نه برای حمایت از خیال‌های مذهبی.
بنابراین استناد به «اصل بیست‌وسوم» یا «جرم توهین به مقدسات» در این مورد، از نظر حقوقی کاملاً بی‌پایه است.

قانون، سپر ایمان نیست؛ ابزار نظم است.

۵. تقدس با ممنوعیت حفظ نمی‌شود و مهم‌تر از همه، قانون جای تعصب نیست

تقدس، امری درونی و معنوی است و با تحمیل یا اجبار قانونی پایدار نمی‌ماند.
وقتی هر موضوع ساده‌ای به «اهانت» تعبیر شود، قداست واقعی در میان انبوهی از حساسیت‌های افراطی گم می‌شود.
احترام به دین زمانی معنا دارد که از آگاهی، محبت و فهم برخیزد، نه از ترس و منع. همچنین اصل ۲۳ قانون اساسی، از آزادی عقیده سخن می‌گوید، نه از محدودیت در نام‌گذاری یا طراحی فرهنگی.
هیچ ماده‌ای در قوانین کیفری ایران وجود ندارد که استفاده از نام‌های مذهبی برای اشیاء یا آثار هنری را جرم بداند.
برخورد کیفری در چنین مواردی، تنها به گسترش خودسانسوری و ترس در میان هنرمندان و تولیدکنندگان فرهنگی منجر می‌شود.

۶. جامعه‌ی سالم، میان دین و هنر توازن برقرار می‌کند

در جهان امروز، آثار هنری و فرهنگی باید امکان بیان آزادانه داشته باشند تا جامعه پویا و زنده بماند.
اگر تولید یک عروسک با نامی مذهبی هم جرم تلقی شود، فردا باید با فیلم‌ها، شعرها و حتی نام انسان‌ها نیز مقابله شود.
این مسیر، جامعه را از رشد فرهنگی بازمی‌دارد و به انزوا و سانسور کامل می‌کشاند.
چهره‌ی گوریل یا خوک، در بسیاری از آثار هنری و فرهنگی جهان، صرفاً بیانگر گونه‌های حیوانی یا شخصیت‌های خیالی است، نه کنایه یا تمسخر.
برداشت مذهبی یا سیاسی از شکل ظاهری عروسک‌ها، بدون شواهد روشن از قصد اهانت، نوعی تفسیر شخصی و غیرمستند است.
نباید با معیار سلیقه یا حدس، نیت هنرمند یا طراح را «جرم» تلقی کرد.

۷. قیافه‌ی گوریل یا خوک، کنایه نیست

هیچ‌کدام از این حیوانات ذاتاً نماد توهین‌آمیز نیستند مگر آن‌که در فرهنگی خاص، با قصد تحقیر استفاده شوند.
در انیمیشن‌ها، کارتون‌ها و صنایع فرهنگی جهان، شخصیت‌های حیوانی ده‌ها چهره دارند — گوریل، خوک، خرگوش، گاو، حتی مار.
اگر صرف وجود چهره‌ی حیوانی کنار نامی مذهبی جرم باشد، باید کل صنعت کارتون، بازی و اسباب‌بازی را تعطیل کرد.
توهین، از نیت می‌آید نه از ترکیب تصادفی نام و شکل.

۸. استناد به قانون اساسی در این زمینه، کاملاً غلط است

در نامه‌ی معترضان به اصل بیست‌وسوم قانون اساسی اشاره شده است.
اما این اصل صراحتاً درباره‌ی «تحمیل عقیده» است، نه درباره‌ی نام‌گذاری، طنز یا آثار فرهنگی.
هیچ ماده‌ای در قانون مجازات اسلامی وجود ندارد که انتخاب نامی مذهبی برای یک عروسک را مصداق «توهین به مقدسات» بداند.
اگر چنین تفسیری پذیرفته شود، عملاً باید هر کلمه‌ی عربی یا قرآنی را از فرهنگ عمومی حذف کرد.

۹. جامعه‌ای که از عروسک می‌ترسد، از اندیشه هم خواهد ترسید

امروز اگر اسم یک عروسک تحمل نمی‌شود، فردا نوبت کتاب و موسیقی و لباس است.
چنین رویکردی، جامعه را از رشد، خلاقیت و حتی از انسانیت تهی می‌کند.
وقتی هر اندیشه یا تصویر تازه «اهانت» خوانده شود، چیزی از فرهنگ جز ترس و سانسور باقی نمی‌ماند.

۱۰. دفاع از دین، با عقل ممکن است نه با فریاد

دین اگر نیازمند ممنوعیت و شکایت و دادگاه باشد، دیگر دین نیست، نظام پلیسی است.
حفظ حرمت اهل‌بیت با فریاد و تهدید ممکن نیست؛ با رفتار درست و اندیشه‌ی روشن ممکن است.
کسی که با دیدن عروسک حس بی‌احترامی می‌کند، در واقع از ایمان خودش می‌ترسد، نه از کار دیگران.

کارزار «اعلام جرم» علیه عروسک‌ها، سندی از فروپاشی تفکر منطقی و غلبه‌ی تعصب بر فهم است.

جامعه‌ای که برای دفاع از مقدسات، به جنگ عروسک می‌رود، باید در معنای مقدسات تجدید نظر کند. تحمیل حساسیت‌های شخصی بر عرصه‌ی عمومی، نه نشانه‌ی دینداری، بلکه نشانه‌ی بی‌اعتمادی به قدرت دین است. دینی که از یک عروسک احساس تهدید کند، در واقع از درون تضعیف شده است. در جهانی که کودکان با سیل تصاویر و فرهنگ‌های گوناگون روبه‌رو هستند، آنچه باید آموزش داد، درک، تحلیل و ایمان آگاهانه است، نه هراس از نمادها. قانون وظیفه دارد از آزادی فرهنگی و عقل جمعی پاسداری کند — نه از تعصب و احساسات زودگذر.
جامعه‌ای که می‌خواهد دین در آن زنده بماند، باید نخست به مردمش یاد بدهد:
ایمان با ممنوعیت نمی‌ماند، با فهم می‌بالد.

احترام به دین یعنی اخلاق، دانش، عدالت و کرامت انسانی.
نه شکایت از عروسک.
نه ترس از نام.
نه فریاد بی‌منطقِ تقدس‌سازی.

با احترام – و بی‌تعارف،
یک شهروند دغدغه‌مند و خسته از قداست‌های مصنوعی