مقدمه
در جامعه بین‌الملل معاصر، قواعد بنیادین بشردوستانه به‌عنوان اصول تخطی‌ناپذیر تلقی شده و برخی از اصول آن مانند اصل تفکیک اماکن نظامی از غیرنظامی به درجه آمریت رسیده است. مطابق کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو ۱۹۴۹ و پروتکل‌های الحاقی، مراکز درمانی، بیمارستان‌ها و کارکنان کادر پزشکی در هر شرایطی باید مورد احترام و حمایت قرار گیرند. هدف قرار دادن عامدانه این مراکز، نقض صریح اصل تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی است. حمله به زیرساخت‌های درمانی، با توجه به آثار گسترده آن بر جان و سلامت غیرنظامیان، فاقد هرگونه توجیه حقوقی است. همچنین کادر پزشکی در واقع کارگزاران و خادمان بشریت‌اند که مصونیت آن‌ها در عرصه مخاصمات همواره مورد حمایت قواعد بین‌المللی قرار داشته است. این افراد برای حفظ کرامت انسان و حمایت از حقوق بشردوستانه تلاش می‌کنند و پرواضح است که تهاجم مستقیم به آن‌ها یکی از عینی‌ترین مصادیق جنایت جنگی است که وفق مفاد اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی و کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو مورد شناسایی قرار گرفته است.
حملات تجاوزکارانه آمریکا و رژیم اسرائیل به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی
آمریکا و رژیم اسرائیل در جنگی همزمان، از روز ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، در اقداماتی هولناک و ناقض حقوق بشر، ایران را از زمین و هوا مورد حمله قرار دادند. این حملات ائتلاف متجاوز آمریکایی-اسرائیلی به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی از همان روزهای نخست تجاوز به‌صورت پیوسته ادامه داشت. بخشی از این بیمارستان‌ها به‌صورت مستقیم هدف حمله قرار گرفتند و برخی دیگر با نقض اصل تفکیک و احتیاط، در جریان حملات آسیب جدی دیدند. نمونه‌هایی از مصادیق این جنایات به شرح زیر است:
- بیمارستان‌های ابوذر، سلامت و رازی در اهواز مورد اصابت قرار گرفتند.
- بیمارستان امام علی (ع) اندیمشک هدف حملات قرار گرفت و در نتیجه حملات، بیمارستان کاملاً تخلیه شد.
- محدوده بیمارستان تخصصی شهید بقایی اهواز (مرکز درمان بیماران مبتلا به سرطان، به‌ویژه کودکان) هدف قرار گرفت. ۲۱۱ کودک مبتلا به سرطان که تحت شیمی‌درمانی بودند، به‌صورت اضطراری تخلیه شدند.
- بیمارستان گاندی در تهران هدف حملات مستقیم قرار گرفت. در جریان این حمله، بخش‌های مختلفی از بیمارستان شامل اورژانس، بخش نوزادان، بخش زایمان، بانک نگهداری رویان و... آسیب دید.
- بیمارستان سوختگی مطهری، بیمارستان لبافی‌نژاد، بیمارستان خاتم‌الانبیاء، بیمارستان ولیعصر (عج)، مرکز مراقبت از نوزادان آمنه (شیرخوارگاه) و بیمارستان قلب شهید رجایی در شهر تهران هدف حملات مستقیم و غیرمستقیم قرار گرفتند. بیمارستان حضرت ابوالفضل در میناب و بیمارستان شهدای سرپل ذهاب در کرمانشاه نیز هدف حمله قرار گرفته و آسیب جدی دیدند.
- بیمارستان خاتم در بوشهر مورد حمله قرار گرفت.
- بیمارستان بعثت در شرق تهران آسیب دید. بیمارستان صحرایی ثلاث باباجانی در کرمانشاه نیز از حملات در امان نماند.
- در پی حملات آمریکایی-صهیونیستی به بوشهر و انفجار چند موشک و بمب در نزدیکی مرکز آموزشی درمانی شهدای خلیج فارس، خسارات سنگینی به این بیمارستان وارد آمد.
- به یک مرکز درمانی و زایشگاه در چهارراه گلوبندک تهران حمله کردند و یک روز بعد جنوب بیمارستان بهمن در طی حملاتی که در نزدیکی بیمارستان صورت گرفته بود، دچار خسارت شد.
- بیمارستان روانپزشکی «دل‌آرام سینا» که در منطقه‌ای کاملاً مسکونی در خیابان فدائیان اسلام تهران واقع شده است، به دلیل نزدیکی به محل اصابت بمب‌ها دچار خساراتی گسترده و غیرقابل جبران شد.
حقوق بین‌الملل بشردوستانه اصول و قواعد حاکم بر نحوه هدایت درگیری‌های مسلحانه با هدف تخفیف آلام، درد و رنج ناشی از درگیری‌های مسلحانه است که در قالب کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو (۱۹۴۹) و پروتکل‌های الحاقی (۱۹۷۷) تدوین و گسترش یافته است. به‌طور کلی، در زمان درگیری‌های مسلحانه، حقوق بین‌الملل بشردوستانه قواعدی را خواه به‌صورت عرفی و خواه به‌صورت معاهداتی برای محافظت از واحدهای پزشکی و کادر درمان و همچنین دسترسی به مراقبت‌های بهداشتی و درمانی ارائه می‌کند. تبیین این حمایت‌ها، رابطه مستقیمی با تضمین حق بر سلامت بر مبنای اسناد حقوق بشری دارد. معاهدات حقوق بین‌الملل بشردوستانه بیانگر توافقات بین دولت‌ها در مورد رفتار و حمایت از افراد در درگیری‌های مسلحانه است و سه اصل اساسی حقوق بین‌الملل بشردوستانه شامل اصل تفکیک به معنای تمایز بین نظامیان و غیرنظامیان، اصل تناسب به معنای تناسب بین خسارات و صدمات اتفاقی ناشی شده از حمله به اهداف نظامی در مقایسه با مزیت‌ها و فواید نظامی مستقیم و قطعی که از آن حمله به دست می‌آید و اصل احتیاط به معنای در نظر گرفتن همه موارد احتمالی برای جلوگیری از آسیب به غیرنظامیان و اهداف غیرنظامی بیانگر این امر هستند.
حفظ و صیانت از مراکز بهداشتی در جریان جنگ‌ها و درگیری‌های مسلحانه، یکی از اصول بارز حقوق بشر به شمار می‌آید که این امر در قوانین بین‌المللی بارها مورد تأکید قرار گرفته است. ماده ۱۲ (۱) پروتکل الحاقی اول کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو، مصوب ۸ ژوئن ۱۹۷۷ تصریح می‌کند که «واحدهای درمانی باید در همه زمان‌ها مورد احترام و حمایت قرار گیرند و نباید هدف حمله واقع شوند». همچنین ماده ۱۵ (۱) همین پروتکل تأکید می‌کند که «کارکنان پزشکی غیرنظامی باید مورد احترام و حمایت قرار گیرند». ضمن این که بر اساس ماده ۸ (۲) (ب) (۲۴) اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی مصوب ۱۹۹۸، «حمله عمدی به تأسیسات، مواد، واحدها یا وسایل نقلیه‌ای که در کمک‌رسانی پزشکی یا اقدامات بشردوستانه هستند، مشروط بر این که آن‌ها حق استفاده از نشانه‌های ممیزه کنوانسیون‌های ژنو را داشته باشند، جنایت جنگی محسوب می‌شود». بر اساس ماده ۱۸ پروتکل اول الحاقی به کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو، بیمارستان‌های غیرنظامی در هیچ شرایطی نمی‌توانند هدف حمله قرار گیرند و باید مورد احترام و حمایت طرفین درگیری باشند. همچنین قاعده عرفی شماره ۳۵ کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، هرگونه حمله به واحدهای پزشکی را ممنوع می‌داند. علاوه بر کنوانسیون ژنو، در اسناد مهم دیگری حمایت و حفاظت از مراکز پزشکی مورد تأکید قرار گرفته است. در اساسنامه دیوان بین‌المللی کیفری، حملات عمدی علیه بیمارستان‌ها و مکان‌هایی که بیماران و مجروحان در آنجا جمع‌آوری می‌شوند، مشروط بر اینکه اهداف نظامی نباشند، یک جنایت جنگی در درگیری‌های مسلحانه بین‌المللی و غیربین‌المللی است. همچنین، قطعنامه ۱۹۹۸ (۲۰۱۱) و ۲۲۸۶ (۲۰۱۶) شورای امنیت سازمان ملل متحد به‌طور ویژه به حمایت و حفاظت از مراکز پزشکی و بیمارستان‌ها پرداخته است.
بنابراین، بیمارستان‌ها و مراکز درمانی، شریان‌های حیاتی نظام سلامت هر جامعه هستند که بدون آن‌ها درمان بیماری‌ها، نجات جان مجروحان، مراقبت‌های اورژانسی، زایمان، جراحی‌های حیاتی و کنترل همه‌گیری‌ها غیرممکن می‌شود. این مراکز نه‌تنها پناهگاه بیماران و نیازمندان به مراقبت‌های پزشکی هستند، بلکه محل کار صدها هزار پرسنل درمانی و استراحتگاه روحی و روانی شهروندان در بحران‌ها به شمار می‌روند. به دلیل همین نقش حیاتی، حقوق بین‌الملل بشردوستانه حمله به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی غیرنظامی را به صراحت ممنوع اعلام کرده است.
توصیه‌ها
ما به‌عنوان پزشکان و کادر درمانی در ایران، حملات مذکور را نه‌تنها تهدیدی مستقیم برای بیماران و کادر درمان، بلکه ضربه‌ای به تمامی نظام سلامت ایران و امنیت انسانی می‌دانیم. امروز، جامعه بین‌المللی و به‌ویژه سازمان ملل متحد، مسئولیتی انکارناپذیر در حمایت از غیرنظامیان و احترام به قواعد بشردوستانه دارند. سکوت یا تعلل در برابر این جنایات، نه‌تنها با اصول بنیادین حقوق بشر منافات دارد، بلکه عملاً به مشروعیت‌بخشی به این اقدامات و گریز عاملان آن از مسئولیت حقوقی دامن می‌زند. بدین‌وسیله، از جنابعالی به‌عنوان دبیرکل سازمان ملل متحد و همچنین سایر مقامات سازمان ملل نظیر کمیسر عالی حقوق بشر، کمیساریای عالی حقوق بشر، گزارشگر ویژه ایران، گزارشگر ویژه حق سلامت و نهادها و سازمان‌های حقوق بشری صلیب سرخ جهانی و سازمان جهانی بهداشت به‌طور فوری درخواست می‌کنیم:
- محکومیت رسمی و علنی حملات به مراکز درمانی ایران به‌عنوان جنایت جنگی
انتظار می‌رود که شما به‌عنوان عالی‌ترین مقام سازمان ملل و مسئولان نهادهای حقوق بشری، طی بیانیه‌ای قوی، این حملات را محکوم کرده و بر تعهد جامعه بین‌المللی به اجرای عدالت و حمایت از غیرنظامیان تأکید نمایید. این محکومیت باید به روشنی بیانگر آن باشد که هدف قرار دادن بیمارستان‌ها و کادر درمان، خط قرمز حقوق بشردوستانه است و هیچگونه توجیهی نمی‌پذیرد. - اقدام جمعی بر اساس سازوکارهای سازمان ملل برای پاسخگویی و مجازات عاملان
جامعه بین‌المللی نباید اجازه دهد که جنایتکاران جنگی بدون مجازات بمانند. از نهادهای سازمان ملل تقاضا می‌شود که این موضوع را در دستور کار خود قرار داده و با اتخاذ یک قطعنامه الزام‌آور، زمینه را برای ارجاع پرونده به دیوان کیفری بین‌المللی فراهم نمایند. همچنین از کمیساریای عالی حقوق بشر انتظار می‌رود که تمامی موارد نقض را در سامانه ثبت تخلفات بین‌المللی ثبت نموده و در گزارش‌های دوره‌ای خود به شورای حقوق بشر منعکس سازد.
موفق شد
ویژه
بحث و گفتگو