بسم‌الله الرحمن الرحیم
موضوع: میثاق‌نامه وحدت رویه و بازگشت به سیره نبوی و علوی در آیین‌های ترحیم
«کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَهُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَیْنَا تُرْجَعُونَ» (سوره عنکبوت، آیه ۵۷)
در پاسداشت حرمت درگذشتگان، تکریم خانواده‌های داغدار، ترویج ساده‌زیستی و تبدیل هزینه‌های تشریفاتی به صدقه، خیرات و امور عام‌المنفعه، به شرح ذیل عهدنامه‌ای تقریر نمودیم:
حمد و سپاس خدای متعال را که مرگ و زندگی را مقدر فرمود و بازگشت همه انسان‌ها را به سوی خویش قرار داد؛ و درود بی‌پایان بر پیامبر رحمت، حضرت محمد مصطفی (ص)، و خاندان پاک و مطهر ایشان (ع)، که راه زندگی، بندگی، همدلی، مواسات، قناعت و کرامت انسانی را به امت آموختند.
ما، مؤمنان به خدا و رسول ختمی‌مرتبت، عالم قبر و قیامت، با باور به اینکه مرگ حقیقتی الهی و گریزناپذیر و مصیبتی بزرگ برای بازماندگان است و با اعتقاد به اینکه جامعه اسلامی باید در هنگام مصیبت، پناه و یاور خانواده داغدار باشد، نه موجب افزایش رنج، زحمت و هزینه آنان، بر آن شدیم تا با بازگشت به روح و سیره اصیل اسلامی، در شیوه برگزاری آیین‌های ترحیم و بزرگداشت درگذشتگان تجدیدنظر کنیم.
۱. معیار ما، سنت نبوی و کرامت خانواده داغدار است:
در سیره پیامبر اکرم (ص) آمده است که هنگامی که خبر شهادت جعفر بن ابی‌طالب (ع) به مدینه رسید، آن حضرت فرمودند:
«اصْنَعُوا لِآلِ جَعْفَرٍ طَعَامًا، فَإِنَّهُ قَدْ أَتَاهُمْ أَمْرٌ شَغَلَهُمْ»
یعنی: «برای خاندان جعفر غذا فراهم کنید؛ زیرا مصیبتی بر آنان وارد شده که آنان را به خود مشغول داشته است.»
این سخن، تنها توصیه‌ای برای یک خانواده در یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه بیانگر یک منطق عمیق اجتماعی در فرهنگ اسلامی است:
در هنگام مصیبت، دیگران باید بار خانواده مصیبت‌دیده را سبک کنند؛ نه آنکه با انتظار پذیرایی، بر بار آنان بیفزایند.
در روایتی از امام صادق (ع) نیز همین سنت نبوی با تعبیر «فَجَرَتِ السُّنَّهُ إِلَی الْیَوْمِ» نقل شده است؛ یعنی این شیوه، به‌عنوان سنتی جاری در میان مسلمانان معرفی شده است. همچنین در منابع مربوط به احکام و آداب سوگواری تصریح شده که سنت اسلامی، فرستادن غذا برای خانواده داغدار است، نه تبدیل خانه آنان به محل پذیرایی از دیگران.
ازاین‌رو، شایسته نیست خانواده‌ای که خود داغدار، پریشان و گرفتار هزینه‌ها و مسائل ناشی از فقدان عزیز خویش است، به‌سبب عرف‌های اجتماعی، خود را موظف به تأمین پذیرایی گسترده از دیگران بداند.
۲. پرهیز از اسراف و تجمل، فرمان الهی است:
خداوند متعال می‌فرماید:
«وَآتِ ذَا الْقُرْبَیٰ حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا»
یعنی: «حق خویشاوند و مسکین و درراه‌مانده را ادا کن و هرگز اسراف و تبذیر مکن.» (سوره اسراء، آیه ۲۶)
و بلافاصله می‌فرماید:
«إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُوا إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ»
یعنی: «همانا تبذیرکنندگان برادران شیطان‌اند.» (سوره اسراء، آیه ۲۷)
و در وصف بندگان شایسته خویش می‌فرماید:
«وَالَّذِینَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذَٰلِکَ قَوَامًا»
یعنی: «و کسانی که چون هزینه می‌کنند، نه اسراف می‌کنند و نه تنگ می‌گیرند، بلکه میان آن دو، راه اعتدال را برمی‌گزینند.»
(سوره فرقان، آیه ۶۷)
بنابراین، اصل اسلامی نه تجمل و چشم‌وهم‌چشمی است و نه سخت‌گیری و خساست؛ بلکه اعتدال، کرامت، مواسات و مصرف صحیح مال در راه رضای خداوند است.
۳. از این پس، هزینه‌های سنگین مراسم، جای خود را به باقیات‌الصالحات بدهد:
ما بر این باوریم که بهترین راه تکریم درگذشتگان، الزاماً برپایی مجالس پرهزینه، پذیرایی‌های سنگین و تشریفات فزاینده نیست؛ بلکه می‌توان هزینه‌ای را که قرار است برای یک مجلس چندساعته صرف شود، به کاری اختصاص داد که اثر خیر آن سال‌ها و بلکه نسل‌ها باقی بماند.
از جمله:
- اطعام نیازمندان؛
- کمک به خانواده‌های کم‌برخوردار؛
- تهیه جهیزیه برای جوانان نیازمند؛
- کمک‌هزینه درمان بیماران بی‌بضاعت؛
- تهیه لوازم تحصیل کودکان محروم؛
- آزادی زندانیان نیازمند؛
- کمک به سالمندان و یتیمان؛
- ساخت، تجهیز یا تعمیر مسجد، مدرسه و مراکز عام‌المنفعه؛
- وقف قرآن، کتاب و امکانات آموزشی؛
- ایجاد صندوق‌های قرض‌الحسنه و کمک‌رسانی محلی؛
- و هر کار خیر و ماندگاری که ثواب آن به روح درگذشته هدیه شود.
چنین هزینه‌ای، اگر به نیت قربت و هدیه ثواب به روح متوفی انجام گیرد، می‌تواند از یک پذیرایی چندساعته به صدقه‌ای جاری، نفعی ماندگار و یادگاری نیک از آن عزیز سفرکرده تبدیل شود.
۴. هفتم، چهلم و سالگرد؛ بدون تحمیل اجتماعی و تشریفات پرهزینه:
ما ضمن احترام کامل به اصل یادکرد درگذشتگان، قرائت قرآن، فاتحه، دعا، استغفار، صدقه، خیرات و زیارت اهل قبور، توافق می‌کنیم که برگزاری مراسم پرهزینه و تشریفاتی در مناسبت‌های هفتم، چهلم و سالگرد، به‌عنوان یک انتظار اجتماعی یا وظیفه عرفی بر خانواده‌های داغدار تحمیل نشود.
یاد عزیزان ازدست‌رفته، با تعداد غذاها، تجمل مجلس، تعداد مهمانان یا هزینه پذیرایی سنجیده نمی‌شود.
یاد واقعی متوفی، در دعای خیر، طلب مغفرت، صدقه، اطعام نیازمند، دستگیری از محروم و کار نیکی است که به نام او انجام می‌شود.
ازاین‌رو، هر خانواده‌ای می‌تواند به‌جای تحمل هزینه‌های سنگین و تشریفات، مراسمی ساده، آبرومند و در حد توان خویش برگزار کند یا اساساً هزینه موردنظر را در امور خیر و عام‌المنفعه صرف نماید.
۵. وظیفه اطرافیان، سبک کردن بار مصیبت است:
ما متعهد می‌شویم که در برابر خانواده داغدار، از هرگونه مطالبه، توقع، مقایسه، سرزنش یا ایجاد فشار اجتماعی برای برگزاری مجلس و پذیرایی پرهیز کنیم.
بلکه وظیفه خود می‌دانیم:
در روزهای نخست مصیبت، به یاری آنان بشتابیم؛
در حد توان برای آنان غذا تهیه کنیم؛
در امور جاری و ضروری زندگی به آنان کمک کنیم؛
اگر خانواده‌ای از نظر مالی در مضیقه است، پنهانی و با حفظ عزت و آبروی آنان یاری‌رسان باشیم؛
و اجازه ندهیم داغ ازدست‌دادن عزیز، با نگرانی هزینه‌های مراسم و قضاوت‌های اجتماعی، به رنجی مضاعف تبدیل شود.
این همان روح مواسات و برادری ایمانی است که در سیره پیامبر اکرم (ص) نمود روشن دارد.
۶. حفظ حرمت خانواده‌های داغدار:
هیچ خانواده‌ای نباید برای اثبات محبت خود به متوفی، مجبور به تحمل هزینه‌ای خارج از توان مالی خویش شود.
عزت متوفی، با بدهکار شدن خانواده او بیشتر نمی‌شود.
و محبت به درگذشته، نباید به عاملی برای فشار اقتصادی بر همسر، فرزندان و بازماندگان او تبدیل گردد.
ازاین‌رو، ما فرهنگ «چه مجلسی گرفتند؟»، «چه غذایی دادند؟»، «چقدر هزینه کردند؟» و «چرا کمتر پذیرایی کردند؟» را شایسته جامعه مؤمن نمی‌دانیم و تلاش خواهیم کرد به‌جای آن، فرهنگ «چه کمکی به خانواده داغدار کردیم؟» را گسترش دهیم.
۷. میثاق اجتماعی:
بنابراین، ما امضاکنندگان این میثاق، با حفظ احترام کامل به همه خانواده‌ها و بدون هرگونه سرزنش یا بی‌احترامی نسبت به کسانی که شیوه دیگری را برمی‌گزینند، متعهد می‌شویم:
اولاً: از تبدیل آیین‌های ترحیم و بزرگداشت به مجالس پرهزینه و تشریفاتی پرهیز کنیم.
ثانیاً: هفتم، چهلم و سالگرد را به‌عنوان تکلیف اجتماعی الزام‌آور برای خانواده‌های داغدار تلقی نکنیم.
ثالثاً: از هرگونه فشار، توقع، چشم‌وهم‌چشمی و مقایسه خانواده‌های داغدار با یکدیگر خودداری کنیم.
رابعاً: به‌جای انتظار پذیرایی از خانواده مصیبت‌دیده، در حد توان خود برای آنان غذا، کمک و همراهی فراهم آوریم.
خامساً: هزینه‌هایی را که در صورت برگزاری مراسم تشریفاتی صرف می‌شد، تا حد امکان در مسیر صدقه، خیرات، اطعام نیازمندان، کمک به محرومان و امور عام‌المنفعه هزینه کنیم.
سادساً: یاد و نام درگذشتگان را با دعا، قرآن، استغفار، صدقه و اعمال خیر زنده نگه داریم.
سابعاً: این فرهنگ را نه با اجبار و سرزنش، بلکه با اخلاق، محبت، آگاهی و عمل صالح در میان نسل‌های آینده ترویج کنیم.
و بر این باور باشیم که:
اگر خانواده‌ای داغدار است، جامعه باید بار او را بردارد؛ نه اینکه بار دیگری بر دوش او بگذارد.
۸. سخن پایانی
ما بر این باوریم که سنت‌های اجتماعی هنگامی ارزشمندند که در خدمت انسان، اخلاق و رضای الهی باشند؛ و هرگاه یک رسم اجتماعی، خانواده‌ای را که در اوج اندوه و مصیبت قرار دارد، به تحمل هزینه، تشریفات و نگرانی از قضاوت دیگران وادار کند، شایسته است با بازگشت به اصول اصیل دین و با حفظ کرامت همه افراد جامعه، در آن بازنگری شود.
باشد که به‌جای آنکه اندوه یک خانواده را با سفره‌های رنگین و هزینه‌های سنگین پاسخ دهیم، با حضور، محبت، دعا، دستگیری و مواسات در کنار آنان باشیم.
باشد که به‌جای هزینه کردن برای چند ساعت، بخشی از آن مال را به گرهی از زندگی یک انسان گرفتار تبدیل کنیم.
باشد که ثواب خیرات و صدقات خود را به روح عزیزان سفرکرده هدیه کنیم تا نام آنان نه‌فقط در یک مجلس، بلکه در زندگی انسان‌های نیازمند و در کارهای خیر و ماندگار زنده بماند.
و باشد که این میثاق، سرآغاز حرکتی نیکو برای احیای سیره ساده‌زیستی نبوی و علوی، حفظ کرامت خانواده‌های داغدار، کاهش فشارهای اقتصادی، تقویت روح مواسات و گسترش فرهنگ احسان، وقف، صدقه و امور عام‌المنفعه در میان مردم شریف این دیار پرگوهر و تمدن‌ساز باشد.
از خداوند متعال می‌خواهیم به همه درگذشتگان رحمت و مغفرت، به خانواده‌های مصیبت‌دیده صبر و آرامش، و به همه بانیان و همراهان این حرکت خیرخواهانه توفیق خدمت به خلق و رضای خویش عطا فرماید.
اللهم اغفر لموتانا وموتی المؤمنین والمؤمنات، وارحمهم برحمتک یا أرحم الراحمین.
وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَأَبْقَیٰ
موفق شد
ویژه
بحث و گفتگو