موضوع: درخواست ممنوعیت آتش‌افروزی مستقیم بر خاک در عرصه‌های طبیعی و حفاظت‌شده

سلام و احترام؛

در سال‌های اخیر، هم‌زمان با کاهش وسعت عرصه‌های طبیعی، تخریب زیستگاه‌ها و افزایش آسیب‌پذیری مناطق حفاظت‌شده، شاهد گسترش بی‌رویه و گاه غیرمسئولانه فعالیت‌هایی تحت عنوان «طبیعت‌گردی، کمپینگ و گردشگری ماجراجویانه» بوده‌ایم؛ فعالیت‌هایی که اگرچه در ذات خود می‌توانند فرصتی برای شناخت و ارتباط با طبیعت باشند، اما در غیاب آموزش، نظارت و مسئولیت‌پذیری محیط‌زیستی، به عاملی برای تخریب زیستگاه‌های طبیعی تبدیل شده‌اند.

یکی از مهم‌ترین و درعین‌حال عادی‌انگاشته‌شده‌ترین آسیب‌های این فعالیت‌ها، روشن‌کردن آتش مستقیم بر سطح خاک طبیعی با استفاده از چوب، زغال و سایر مواد سوختنی است.

متأسفانه مشاهده می‌کنیم که برخی افراد و گروه‌ها، به بهانه آشپزی، تفریح، گردش و حتی آموزش مهارت‌های بقا در طبیعت، اقدام به جمع‌آوری و سوزاندن شاخه‌ها، قطع اندام‌های درختان و گاه آسیب‌رساندن به درختان زنده می‌کنند. این رفتارها تنها به تخریب پوشش گیاهی محدود نمی‌شود؛ بلکه روشن‌کردن یک آتش ساده برای تهیه یک وعده غذا می‌تواند بخش قابل‌توجهی از سطح خاک را در معرض حرارت شدید قرار دهد و به ساختار، مواد آلی، موجودات زنده و چرخه طبیعی حیات در آن آسیب برساند.

پژوهش‌های علمی نشان داده‌اند که حرارت ناشی از آتش می‌تواند موجب تغییر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک، آسیب به جمعیت میکروارگانیسم‌ها، کاهش مواد آلی و اختلال در نفوذ آب شود. آثار این آسیب‌ها، بسته به شدت و مدت آتش و ویژگی‌های خاک، ممکن است تا مدت‌ها پس از خاموش‌شدن شعله‌ها باقی بماند.

باید بپذیریم که طبیعت آسیب‌دیده ما دیگر تاب تکرار چنین رفتارهایی را ندارد. لذت چندساعته ما از یک گردش یا تهیه یک وعده غذا نباید به قیمت تخریب بخشی از زیستگاهی تمام شود که شکل‌گیری و بازسازی آن ممکن است سال‌ها زمان ببرد.

ازاین‌رو، اینجانب امیر آقامحمدحسنی، خواستار شکل‌گیری کارزاری عمومی و فراگیر برای ممنوعیت آتش‌افروزی مستقیم بر خاک در عرصه‌های طبیعی، جنگل‌ها، مراتع، دشت‌ها، پارک‌های طبیعی و مناطق حفاظت‌شده هستم.

این ممنوعیت باید شامل استفاده از چوب و زغال، فارغ از اینکه از همان زیستگاه جمع‌آوری شده یا از خارج از آن به محل منتقل شده باشند، نیز بشود.

در همین راستا، مطالبات مشخص این کارزار عبارت‌اند از:

۱. ممنوعیت قانونی آتش‌افروزی مستقیم بر خاک طبیعی: تدوین و اجرای مقررات بازدارنده برای جلوگیری از روشن‌کردن آتش در عرصه‌های طبیعی، به‌جز در مکان‌های مشخص، ایمن و دارای مجوز.

۲. نظارت بر تجهیزات پخت‌وپز و گرمایشی گردشگران: ایجاد سازوکارهای اجرایی برای کنترل تجهیزات آتش‌زا در مبادی ورودی مناطق تحت مدیریت و حفاظت، با هدف جلوگیری از ورود و استفاده از وسایل و سوخت‌های نامناسب و پرخطر.

۳. سامان‌دهی عرضه و تبلیغات تجهیزات آتش‌افروزی: وضع ضوابط برای فروش، تبلیغ و ترویج تجهیزاتی که استفاده مستقیم از آن‌ها بر بستر خاک طبیعی موجب آسیب به محیط‌زیست می‌شود؛ به‌ویژه وسایلی که استفاده از چوب و زغال در تماس مستقیم با زمین را تشویق می‌کنند.

۴. برخورد قانونی با متخلفان: پیش‌بینی و اجرای ضمانت‌های اجرایی مؤثر برای مقابله با آتش‌افروزی غیرمجاز و تخریب خاک و پوشش گیاهی، متناسب با میزان آسیب و حساسیت زیستگاه.

۵. آموزش و ترویج گردشگری مسئولانه: گسترش آموزش عمومی درباره آسیب‌های آتش به خاک و موجودات زنده آن، معرفی جایگزین‌های کم‌خطر برای پخت‌وپز و گرمایش و ترویج فرهنگ طبیعت‌گردی بدون آتش.

۶. مسئولیت‌پذیری برگزارکنندگان تورها و دوره‌های آموزشی: الزام برگزارکنندگان برنامه‌های طبیعت‌گردی، کمپینگ و آموزش بقا به رعایت اصول حفاظت از خاک، پوشش گیاهی و زیستگاه‌ها و پرهیز از نمایش یا آموزش روش‌های مخرب آتش‌افروزی.

هدف این کارزار، مخالفت با طبیعت‌گردی و حضور مسئولانه انسان در طبیعت نیست؛ بلکه تلاش برای اصلاح رفتاری رایج و آسیب‌زا و جایگزین‌کردن آن با شیوه‌هایی است که کمترین اثر منفی را بر محیط طبیعی بر جای بگذارند.

از سازمان حفاظت محیط‌زیست، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، نهادهای قانون‌گذار، دستگاه‌های اجرایی و همه فعالان و دوستداران طبیعت درخواست داریم که برای تدوین، تصویب و اجرای مقررات مؤثر در این زمینه اقدام کنند.

آتش ما شاید پس از چند ساعت خاموش شود، اما آثار آن بر خاک و حیات پنهان درون آن می‌تواند بسیار طولانی‌تر باقی بماند.

طبیعت برای زنده‌ماندن به آتش ما نیاز ندارد؛ به مسئولیت‌پذیری ما نیاز دارد.

با احترام و سپاس

پیوست:

برای مطالعه درباره آسیب‌های آتش‌های مستقیم در طبیعت، می‌توانید به چند تحقیق زیر رجوع کنید:

منابع علمی کمپین «نه به آتش‌افروزی در عرصه‌های طبیعی»

برای استفاده در کمپین، ۸ مقاله و پژوهش علمی و یک گزارش تخصصی را یک‌جا جمع‌آوری کردم. این منابع درباره آسیب آتش به خاک، موجودات زنده، پوشش گیاهی و اکوسیستم‌های طبیعی هستند.

لینک تمام مقالات و منابع

پژوهش‌های مستقیم درباره آتش کمپ و آتش تفریحی

۱. Effects of Campfires on Soil Properties (۱۹۷۶)

تأثیر آتش کمپ بر خاک، مواد آلی و نفوذ آب. یکی از مستقیم‌ترین منابع برای کمپین شماست.

مشاهده پژوهش سازمان پارک‌های ملی آمریکا

۲. Impact of Bonfires on Soil Properties in an Urban Park (۲۰۲۰)

مطالعه تأثیر آتش تفریحی بر تغییر خواص خاک و افزایش برخی فلزات.

لینک مقاله | متن کامل PDF

۳. Visitor-Induced Changes in the Chemical Composition of Soils (۲۰۰۶)

مقایسه خاک محل آتش در هفت کمپینگ طبیعی کانادا با خاک دست‌نخورده.

لینک مقاله

۴. Bonfires as a Potential Source of Metal Pollutants in Urban Soils (۲۰۱۲)

بررسی آلودگی خاک به سرب، مس و روی در محل آتش‌افروزی.

لینک مقاله

۵. A Comparison of Campfire Impacts and Policies in Seven Protected Areas (۲۰۰۵)

بررسی آسیب آتش کمپ به مناطق حفاظت‌شده و مقایسه سیاست‌های مدیریت آتش.

لینک مقاله | صفحه سازمان زمین‌شناسی آمریکا

پژوهش‌های علمی درباره حرارت و حیات خاک

۶. Short-Term Effects of Experimental Fire on Physicochemical and Microbial Properties of a Mediterranean Cambisol (۲۰۲۳)

اثرات حرارت آتش بر باکتری‌های خاک، ساختار خاک و خاصیت آب‌گریزی.

مقاله کامل با دسترسی آزاد

۷. Microbial Community Structure and Activity in a Colorado Rocky Mountain Forest Soil Scarred by Slash Pile Burning (۲۰۰۷)

مطالعه آسیب ناشی از سوزاندن توده چوب به قارچ‌ها و باکتری‌های خاک.

لینک مقاله | دانلود PDF

۸. Fire Impacts on Soil Microorganisms: Mass, Activity, and Diversity (۲۰۲۱)

مقاله مروری درباره اثرات کوتاه‌مدت و بلندمدت آتش بر تنوع و فعالیت میکروارگانیسم‌های خاک.

مقاله کامل با دسترسی آزاد

گزارش تخصصی مدیریت آتش در طبیعت

۹. Managing Campfire Impacts in the Backcountry (۱۹۸۲)

گزارش سازمان جنگل‌داری آمریکا درباره آسیب جمع‌آوری هیزم، سوختن چوب‌های مرده و تخریب محیط طبیعی بر اثر آتش کمپ.

بر اساس این پژوهش‌ها، روشن‌کردن آتش مستقیم روی خاک طبیعی می‌تواند پنج پیامد مهم داشته باشد: تغییر و کاهش مواد آلی خاک، آسیب به قارچ‌ها و باکتری‌های مفید، اختلال در نفوذ آب، تغییر ترکیبات شیمیایی و ایجاد لکه‌های سوخته و تخریب پوشش گیاهی.

در یک پژوهش، آتش شدید کمپ توانست مواد آلی خاک را تا عمق ۱۰ سانتی‌متر یا بیشتر تحت تأثیر قرار دهد. پژوهش‌های دیگر نیز نشان داده‌اند که بازیابی جمعیت میکروبی و برخی ویژگی‌های خاک ممکن است ماه‌ها طول بکشد. البته میزان آسیب به شدت و مدت آتش، نوع خاک و شرایط محیطی بستگی دارد.