نادر نینوایی: تاریخ همیشه با صدای بلند فرونمیریزد؛ گاهی آرام و بیصدا، زیر سقفهای ترکخورده و دیوارهای نمکشیده، ذرهذره از حافظه یک شهر پاک میشود. در تبریز، خانهای بهجامانده که روزگاری در میان باغی گسترده، نشانی از اعتبار و مکنت یکی از خاندانهای نامدار شهر بود؛ عمارتی قاجاری که امروز نه شکوه گذشته را دارد و نه حتی از حداقل مراقبت و امنیت برخوردار است. سقفش دربرابر برف و باران تاب نمیآورد، بخشی از کف طبقه دوم آن فروریخته، ستونهایش آسیب دیده و بخشهایی از حیاط و ساختمانهای پشتی آن به خاطره پیوستهاند. درهای خانه بیدریغ به روی رهگذران ناخوانده باز است و خانهای که باید بخشی از هویت تاریخی تبریز باشد، به محلی برای رفتوآمد معتادان تبدیل شده است. اینجا خانه کلانتر است؛ عمارتی که ظاهرا میراث ملی است اما در عمل میان اختلاف و بیعملی متولیان رها شده است.
این مجموعه تاریخی، یادگار میرزا ابراهیمخان شرفالدوله باغمیشهای، از چهرههای شناختهشده تاریخ تبریز، نماینده دوره نخست مجلس شورای ملی و از شهرداران این شهر در دوره قاجار است. عمارت کوشکی خانه کلانتر با معماری الهامگرفته از قفقاز، روزگاری در میان باغی به وسعت ۶هزار و۵۵۰مترمربع قرار داشت؛ باغی که تنها بخشی از گستره قدیمی آن باقی مانده است. این اثر در سال ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد؛ ثبت ملیای که قرار بود سپری در برابر فراموشی و تخریب باشد اما امروز حتی از فروریختن بخشهای مختلف آن جلوگیری نکرده است.
سالهاست که از مرمت، استحکامبخشی و احیای این مجموعه سخن گفته میشود. اعتبارهایی نیز برای مرمت اضطراری آن اختصاص یافته و وعدههایی برای ساماندهی و بهرهبرداری از بنا مطرح شده اما حاصل این سالها، هنوز عمارتی فرسوده و باغی گرفتار بلاتکلیفی است. آموزشوپرورش (مالک بنا)، میراثفرهنگی و شهرداری هر یک در این پرونده جایگاهی دارند اما اختلاف بر سر مالکیت و مسوولیت، گویی خود به دیواری بلندتر از دیوارهای فروریخته خانه تبدیل شده است. در این میان، آنچه از دست میرود، نه ملک یک دستگاه و نه دارایی یک نهاد بلکه بخشی از حافظه تاریخی شهری است که هر روز شاهد محو شدن نشانههای گذشته خود است.
حالا بار دیگر صدای اعتراض دوستداران میراثفرهنگی تبریز بلند شده است؛ کارزاری برای نجات خانه کلانتر شکل گرفته و مطالبهای عمومی برای پایان دادن به این بلاتکلیفی پیشروی مسوولان قرار گرفته است. پرسش اینجاست که اگر ثبت ملی یک خانه تاریخی نتواند مانع ویرانی آن شود و اگر نهادهای متولی در میانه اختلافهای اداری، مسوولیت حفاظت از آن را به یکدیگر واگذار کنند، چه نهادی باید پاسخگوی فروریختن این میراث باشد. خانه کلانتر هنوز ایستاده است اما نه از سر استحکام شاید تنها به این دلیل که هنوز همه آنچه باید فرو بریزد، فرو نریخته است.
تخریب ادامهدار خانه کلانتر
دانیال عبدالحسینی توفیقی، مدیرعامل مجمع میراث یاران گردشگری، در گفتوگو با خبرنگار «جهانصنعت» ضمن هشدار درباره وضعیت بحرانی خانه تاریخی کلانتر گفت: «حدود نیمی از کف طبقهدوم این بنا فرو ریخته، برخی ستونهای آن آسیب دیده و بخشهای پشتی و حیاط خانه نیز بهطورکامل ازبینرفتهاند. ساختمان اصلی هم بهدلیل آسیبدیدگی سقف، با نفوذ رطوبت مواجه است و بارندگیها به بخشهای داخلی آن صدمه میزند.»
او با انتقاد از وضعیت حفاظت این مجموعه اظهار کرد: «خانه کلانتر بهدلیل نداشتن دیوار و در و قرارگرفتن در میان یک باغ، به محلی برای رفتوآمد معتادان تبدیل شده است. اداره کل آموزشوپرورش(مالک بنا) نیز همکاری مناسبی برای حفظ و نگهداری این اثر نداشته و بنا همچنان در معرض تخریب قرار دارد.»
اختلاف بر سر مالکیت و مرمت
یکی از مهمترین موانع حفاظت از خانه کلانتر، اختلاف میان دستگاههای مسوول درباره چگونگی مداخله برای مرمت آن است. عبدالحسینی توفیقی بااشاره به پیشینه این اختلاف توضیح داد: «در مقطعی، مالکیت خانه در اختیار بخشخصوصی قرار داشت و مالک، آن را وقف کرد و در اختیار اداره کل آموزشوپرورش قرار داد. البته شایعاتی نیز وجود دارد مبنی بر اینکه وارثان معتقدند که آموزشوپرورش باید مالکیت بنا را به بازماندگان بازگرداند.»
این فعال میراثفرهنگی افزود: «بهدلیل اقدام نکردن آموزشوپرورش برای مرمت و نگهداری بنا، شهرداری و میراثفرهنگی وارد عمل شدند اما آموزشوپرورش به این اقدام اعتراض کرد و گویا حتی از شهرداری و میراثفرهنگی بهعلت ورود به ملکی که مالکیت آن را متعلق به خود میدانست، شکایت کرده بود.»
بهگفته او، در همین مدت شهرداری فضای پیرامونی مجموعه را به پارک و فضای سبز تبدیل و پل تاریخی دسترسی به آن را نیز مرمت کرده است، با این حال، وضعیت ساختمان اصلی همچنان نگرانکننده است و اقدامات انجامشده در اطراف مجموعه نتوانستهاند مانع ادامه آسیبهای واردشده به عمارت شوند.
ضرورت ورود استانداری به موضوع
باوجود اهمیت تاریخی این مجموعه و مطالبه شهروندان برای حفاظت از آن، اختلاف میان دستگاههای مسوول همچنان یکی از موانع تعیینتکلیف خانه کلانتر است. مدیرعامل مجمع میراث یاران گردشگری در پاسخ به پرسشی درباره انتظار دوستداران میراثفرهنگی و شهروندان تبریز از نهادهای مسوول برای نجات این بنا گفت: «در تبریز پویشی با هدف حفظ و احیای بناهای تاریخی و آثار میراثفرهنگی شکل گرفته و این موضوع به مطالبه عمومی مردم تبدیل شده است. مردم انتظار دارند باتوجه به اختلاف میان نهادهای مسوول درباره این مجموعه، استانداری بهعنوان نهاد ناظر بر عملکرد دستگاههای اجرایی استان، به موضوع ورود کند و برای حل مشکل، چارهای بیندیشد.»
او بااشاره به اختلاف آموزشوپرورش، میراثفرهنگی و شهرداری بر سر مرمت بنا افزود: «انتظار اقدام موثر از هر یک از این نهادها در شرایطی که میان آنها اختلاف وجود دارد، دور از ذهن است. مردم و سازمانهای مردمنهاد فعال در حوزه میراثفرهنگی خواهان حفظ و نگهداری آثاری مانند خانه کلانتر هستند اما متاسفانه انتظاری که مردم از متولیان این حوزه دارند، تاکنون برآورده نشده است.»
جایگاه شخص و اهمیت خانه تاریخی کلانتر
خانه کلانتر، مجموعه باغ و عمارتی قاجاری است که متعلق به میرزا ابراهیمخان شرفالدوله باغمیشهای بوده است؛ شخصیتی که نمایندگی مردم تبریز در نخستین دوره مجلس شورای ملی و تصدی شهرداری این شهر در دودوره را در کارنامه خود دارد. این مجموعه در محله قدیمی بیلانکی و در شمالشرق تبریز قرار گرفته و در گذشته گسترهای بهمراتب بیشتر از بخش باقیمانده کنونی داشته است.توفیقی بااشاره به اهمیت تاریخی این خانه گفت: «میرزا ابراهیمخان شرفالدوله باغمیشهای از نخستین شهرداران کشور و از نمایندگان مجلس مشروطه در دوره قاجار و از مفاخر و مشاهیر تبریز بود. خانهای که در تملک او قرار داشت، در گذشته بسیار گستردهتر از بنای باقیمانده کنونی بود و این مجموعه بخشی از املاک بهجامانده از او بهشمار میرود. از همینرو، مردم انتظار دارند از این یادگار تاریخی حفاظت شود اما بنا همچنان در معرض تخریب قرار دارد.»
خانه و باغ کلانتر با مساحت حدود ۶هزار و ۵۵۰مترمربع، شامل عمارتی کوشکی در دوطبقه است که معماری آن از معماری منطقه قفقاز الهام گرفته و ساخت آن به دست معماران و بنایان ایرانی انجام شده است. این اثر در ۲۷مرداد ۱۳۸۲ با شماره ۹۷۱۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
کارزار شهروندان برای نجات خانه کلانتر
همزمان با افزایش نگرانیها درباره وضعیت خانه و باغ تاریخی کلانتر، کارزاری با عنوان «درخواست جلوگیری از تخریب خانه و باغ تاریخی کلانتر تبریز» شکل گرفته است. امضاکنندگان این کارزار با خطاب قرار دادن سازمان میراثفرهنگی، ادارهکل میراثفرهنگی آذربایجانشرقی، شهرداری و شورایشهر تبریز و دیگر مراجع مسوول، خواستار اقدام فوری برای جلوگیری از تخریب این مجموعه قاجاری شدهاند.
در متن این کارزار تاکید شده است که نابودی خانه کلانتر تنها ازدسترفتن یک بنای تاریخی نیست بلکه بخشی از حافظه تاریخی، هویت فرهنگی و معماری تبریز را نیز با خود از میان میبرد. امضاکنندگان، ثبت ملی را مستلزم حفاظت عملی از اثر میدانند و خواستار اعمال نظارت قانونی و اتخاذ تدابیر فوری برای صیانت از بنا و باغ آن شدهاند.این کارزار همچنین از شهروندان، معماران، مهندسان، متخصصان و دوستداران میراثفرهنگی دعوت کرده است با امضا و انتشار این مطالبه، در پیگیری وضعیت مجموعه مشارکت کنند. مطالبه اصلی کارزار این است که مسوولان پیش از آنکه فرصت جبران از دست برود، برای نجات خانه کلانتر اقدام کنند.
مرمتهای اضطراری و وعدههای بیسرانجام
باید اذعان داشت که نگرانیها درباره وضعیت خانهکلانتر موضوع تازهای نیست. مطالعات جهت مرمت این مجموعه از سال ۱۳۹۱ آغاز شد و میراثفرهنگی آذربایجانشرقی از سال ۱۳۹۷ اقداماتی را برای مرمت اضطراری و استحکامبخشی بنا انجام داد؛ اقداماتی که باوجود صرف اعتبار ۲میلیارد و ۵۰۰میلیونریال در سال ۱۳۹۷ و ۳میلیارد و ۵۰۰میلیونریال در سال ۱۴۰۰، به مرمت کامل و بهرهبرداری از مجموعه منجر نشد.رامین اسبقی، رییس وقت اداره میراثفرهنگی شهرستان تبریز، تامین اعتبار مرمت را برعهده آموزشوپرورش استان، بهعنوان متولی مالکیت بنا، دانسته و تاکید کرده بود که این دستگاه طبق تکالیف قانونی باید برای حفاظت و احیای ملک تحتاختیار خود اقدام کند. او همچنین بااشاره به نارضایتی گردشگران و فعالان میراثفرهنگی از وضعیت خانه کلانتر، ارائه خدمات مهندسی و نظارتی از سوی میراثفرهنگی را برای حفاظت از این بنا ممکن دانسته بود.
وحید نواداد، معاون وقت میراثفرهنگی استان نیز گفته بود باوجود آنکه مسوولیت مرمت خانه برعهده آموزشوپرورش است، میراثفرهنگی از سال ۱۳۹۷ بهدلیل احساس مسوولیت و وظیفه ذاتی خود وارد عمل شده و عملیات مرمت اضطراری و استحکامبخشی را انجام داده است. بهگفته او، قرار بود آموزشوپرورش ادامه کار را برعهده بگیرد اما باوجود مکاتبات متعدد، اقدام اساسی در این زمینه انجام نگرفت. نواداد همچنین تاکید کرده بود که برای مرمت بنا، مجوز وزارت میراثفرهنگی صادر شده و آموزشوپرورش مانع قانونی برای انجام این کار ندارد.
در مقابل مسعود سعادتی، مدیرکل وقت آموزشوپرورش آذربایجانشرقی، از برگزاری نشستهایی با حضور دستگاههای مرتبط برای تعیینتکلیف مجموعه خبر داده و کمبود فضای آموزشی تبریز را یکی از ملاحظات تصمیمگیری عنوان کرده بود. بهگفته او، راهکار نهایی باید ضمن حفظ بنا و چشمانداز آن، امکان توسعه فضای آموزشی و ایجاد مدرسه را نیز فراهم کند.
این اختلاف دیدگاهها در حالی ادامه دارد که گزارشهای منتشرشده در نیمه آبان امسال نیز از قرار گرفتن خانه و باغ کلانتر در معرض تخریب خبر دادهاند؛ مجموعهای که باوجود ثبت ملی، مطالعات مرمتی، تخصیص اعتبار و برگزاری نشستهای متعدد، همچنان از حفاظت موثر محروم مانده است.
منبع: جهان صنعت