نرگس سجادی: مهراد احسن، پزشکی‌ست ۲۸ ساله، اهل کردستان. او که از دوران آموزش پزشکی عوارض جدی آبله مرغان را در طیف‌های اطفال و زنان باردار دیده است، حالا تصمیم به نوشتن کارزاری برای واکسیناسیون هدفمند گروه‌های پرخطر در ایران گرفته، پیشنهادی که از تجربه بالینی او می‌آید و حالا پرسشی‌ست درباره اولویت‌های نظام سلامت و دوگانه‌ی پرتکرار هزینه برای عوارض غیرقابل برگشت یا حرکت به سوی طب پیشگیری.
مهراد می‌گوید در دوران آموزش و کارش در بخش‌های تخصصی اطفال، نمونه‌هایی از بیماری آبله‌مرغان می‌دیده که بیماری را از آنچه بسیاری از خانواده‌ها بخشی معمولی از کودکی می‌دانند، به مسئله‌ای جدی‌تر تبدیل می‌کرده است. او زنی را به خاطر می‌آورد که در دوران بارداری‌اش به آبله‌مرغان مبتلا می‌شود و فرزندش با سندرم واریسلا به دنیا می‌آید. از کودکانی می‌گوید که آسم داشتند یا آسپرین مصرف می‌کردند و ابتلا به بیماری می‌توانست برایشان خطری جدی داشته باشد. اینها تنها مواردی‌اند که در بخش‌های تخصصی اطفال، پیامد‌های متفاوتی از تصور عمومیِ یک بیماری گذرا پیش چشم پزشک می‌آورند. احسن درباره عوارض بیماری می‌گوید: «با این‌که عوارض‌اش خیلی گسترده نیست، درست است که نادر و انگشت‌شمار است، منتها جدی‌ست. امروز ابتلای مادر باردار به آبله‌مرغان و تولد نوزادی با چنین بیماری‌ای تراژیک است.»
احسن ادامه می‌دهد که هنگام مطالعه منابع پزشکی‌اش و مقایسه برنامه‌های واکسیناسیون در کشور‌های دیگر این مسئله برای‌اش پررنگ شده است. آنچه در بیمارستان دیده بود، در خوانش‌های بعدی‌اش به پرسشی از امکان پیشگیری و تصمیم‌گیری در سطح سیاست‌گذاری ملی تبدیل شد. او که پزشکی عمومی را در دانشگاه علوم پزشکی کردستان خوانده، پس از پایان تحصیل سربازی و طرح وزارت بهداشت را گذرانده و اکنون برای دوره دستیاری پزشکی مطالعه می‌کند، در این مسیر، واکسیناسیون را فراتر از راهکاری تئوری؛ مسئله‌ای می‌بیند که می‌خواهد درباره امکان اجرای‌اش در شرایط امروز ایران فکر کند.
واکسیناسیون عمومی یا گروه‌های پرخطر، چرا آبله‌مرغان؟
تاریخ می‌گوید در ایران، مایه‌کوبی از دوره قاجار و با آبله آغاز شده و در سال ۱۳۲۲ به قانون آبله‌کوبی همگانی رسیده است. سرانجام هم در دهه ۱۳۵۰، هم‌زمان با برنامه جهانی ریشه‌کنی، این بیماری از میان می‌رود. با پیشرفت و سیر صعودی واکسیناسیون در ایران چند دهه بعد، در فروردین ۱۳۷۳، در یک روز حدود ۹ میلیون کودک واکسن فلج اطفال را دریافت می‌کنند. تجربه‌ای که نشان می‌داد پیشگیری از یک بیماری، تنها به شناخت آن یا دسترسی به واکسن وابسته نیست و تصمیم‌گیری، سازمان‌دهی و انتخاب گروه‌های هدف هم در آن نقشی موثر و پایاپای دارند. از آبله و فلج اطفال تا کرونا و آبله‌مرغان بیماری‌ها متفاوت‌اند؛ بااین‌حال، مهراد احسن، پزشک ۲۸ساله‌ی کردستانی، حالا با پرسشی از همین جنس به سراغ بیماری‌ای نام آشنا رفته، آبله‌مرغان. مسئله‌ی او لزوم واکسیناسیون عمومی برای پیشگیری از این بیماری یا اولویت قرار دادن گروه‌های حساسی‌ست که در صورت ابتلا ممکن است با سویه‌های خطرناک دست و پنجه و نرم کنند.
از او می‌پرسم چرا به‌جای طرح مطالبه واکسیناسیون عمومی آبله‌مرغان، سراغ واکسیناسیون هدفمند رفته و آن را مطرح کرده است؟ پاسخ او بیش از آن‌که به اصل واکسیناسیون برگردد، درباره انتخاب رویکردی عملی‌ست. او می‌گوید: «طبیعی است که وقتی کشور در محاصره اقتصادی و وضعیت جنگی‌ست واکسیناسیون عمومی این بیماری اولویت فوری نباشد؛ اما فکر می‌کنم می‌توان گروه‌هایی را مشخص کرد که احتمال بروز عوارض شدید بیماری در آنها اهمیت بیشتری داشته باشد. او ادامه می‌دهد: «سعی می‌کردم تاحدی پراگماتیک به مسئله نگاه کنم، دست روی مسائلی بگذارم که امکان و احتمالی برای نتیجه‌بخشی داشته باشد.»
در کارزاری که احسن از ۱۶ مهر ۱۴۰۵ راه انداخته، از رئیس مجلس، رئیس‌جمهور و وزیر بهداشت خواسته شده برنامه‌ای برای واکسیناسیون آبله‌مرغان در گروه‌های پرخطر تدوین و اجرا شود و کارگروهی تخصصی برای تعیین این گروه‌ها تشکیل شود. در متن کارزار نویسنده از سه گروه نام می‌برد: زنانی که قصد بارداری دارند و سابقه ابتلا به آبله‌مرغان ندارند، کودکان مبتلا به آسم و کودکانی که آسپرین مصرف می‌کنند. احسن درباره گروه نخست می‌گوید: «به‌نظر من مهم‌ترین گروه این دسته‌بندی هممین افرادند. کسانی که می‌خواهند باردار شوند و سابقه ابتلا به آبله‌مرغان ندارند.»
او می‌گوید پیشنهاد او طرحی‌ست برای بررسی کارشناسان و نه معیار مصوب واکسیناسیون. از طرفی دیگر برنامه‌های واکسیناسیون آبله‌مرغان در کشور‌های مختلف هم یکسان نیست. در آمریکا، واکسیناسیون دو دوزی برای کودکان به‌طور معمول توصیه می‌شود؛ سازمان جهانی بهداشت هم در موضع‌نامه نوامبر ۲۰۲۵ خود، تصمیم‌گیری درباره ورود واکسن به برنامه معمول کودکان را به بار بیماری و توان کشور‌ها برای دستیابی به پوشش بالا و پایدار مرتبط می‌داند. (مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا؛ سازمان جهانی بهداشت، موضع‌نامه واکسن واریسلا، نوامبر ۲۰۲۵) با این وجود پیشنهاد احسن فراتر از صرف نسخه‌ای تکرارشده از کشور‌های دیگر در ایران است. او می‌خواهد گروه‌های هدف در شرایط امروز کشور بررسی شوند و درباره هزینه، اولویت و امکان اجرا تصمیم گرفته شود.
تعیین همین گروه‌ها هم به بررسی دقیق پزشکی نیاز دارد. واکسن آبله‌مرغان در دوران بارداری تزریق نمی‌شود؛ زنانی که قصد بارداری دارند باید وضعیت ایمنی و زمان مناسب واکسیناسیون‌شان پیش از بارداری روشن شود. کودکان مبتلا به آسم را هم نمی‌توان بدون بررسی وضعیت بیماری و دارو‌های مصرفی، در یک گروه واحد قرار داد؛ برای نمونه، راهنما‌های پزشکی، میان آسم به‌تنهایی و برخی شرایط مرتبط با مصرف دارو‌های خاص نیز تمایز قائل‌اند. (مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، واکسیناسیون گروه‌های خاص) مهراد از همین ضرورت می‌گوید: «تشکیل کارگروهی با حضور متخصصان زنان، اطفال، بیماری‌های عفونی، ایمنی‌شناسی بالینی و سیاست‌گذاری سلامت. در چنین چارچوبی، کارگروه باید مشخص کند کدام گروه‌ها به واکسیناسیون نیاز دارند و اجرای آن با چه ملاحضاتی امکان‌پذیر است.»
آزمون امکان یک مطالبه‌ی عمومی
در ادامه‌ی گفت‌و‌گو با دکتر احسن در اهمیت واکسیناسیون عمومی، صحبت به واکسیناسیون HPV هم می‌رسد، چالشی که او آن را از منظر اهمیت سلامت عمومی، شیوع گسترده در جامعه و عوارض شدید ازجمله سرطان دهانه رحم در زنان، با فوریت و اضطرار بیشتری می‌بیند. او پاسخ مشخصی برای به‌نتیجه‌نرسیدن مطالبه واکسیناسیون HPV پیدا نمی‌کند، می‌گوید در چنین وضعیتی ترجیح‌اش انتخاب موضوعی‌ست که امکان پیگیری بیشتر و نتیجه‌بخشی احتمالی را دارد، مطالبه‌ای که خطوط قرمز و موضع‌گیری‌های رادیکال را در پی نداشته باشد: «درباره‌ی واکسیناسیون HPV حرف‌ها زده شده و پاسخ مشخصی هم در دست ما نیست. از منظر پزشکی بحث بی‌چون و چراست. شدت شیوع و بیماری‌های خطرناک در نتیجه‌ی آن مخصوصا سرطان دهانه رحم در زنان، اولویت این واکسیناسیون در کشور را بلامنازع می‌کند.»
برای او، اما نوشتن این کارزار اولین قدم برای پیش‌برد مطالبه‌اش است، می‌گوید پیش از به جریان انداختن این کارزار در تاریخ ۱۶ مهرماه، پیگیری دیگری انجام نداده بود و این کار برایش، محک‌زدن امکان اثرگذاری چنین فعالیت‌هایی‌ست: «می‌خواستم ببینم آیا می‌شود یک ایده را از مطالعه و تجربه شخصی به موضوعی عمومی تبدیل کرد و پس از آن سراغ مسئله‌های دیگری رفت؟»
منبع: دیدار نیوز
ویژه
