جناب آقای دکتر مسعود پزشکیان، رئیس محترم جمهور

موضوع: درخواست فوری توقف کامل و منتفی‌شدن اجرای بند ۴ مصوبه چهلمین جلسه شورای عالی حفاظت محیط زیست مورخ ۰۶/۱۰/۱۴۰۴ در خصوص جمع‌آوری، پاک‌سازی و انتقال پسماندهای معدنی در محدوده پارک ملی خبر و منطقه حفاظت‌شده روچون (شهرستان بافت، استان کرمان)

با سلام و احترام؛

اهالی محترم بخش خبر (Khabr) ضمن اعلام اعتراض جدی و مستند به بند ۴ مصوبه مذکور که به درخواست استانداری کرمان، جمع‌آوری و انتقال پسماندهای معدنی در محدوده‌ای از پارک ملی خبر و روچون را مورد موافقت قرار داده است، تقاضا دارند اجرای این طرح به‌طور کامل متوقف و منتفی گردد.

هرچند عنوان «پاک‌سازی پسماندهای معدنی» در ظاهر اقدامی مثبت به نظر می‌رسد، اما اجرای آن در قلب یک پارک ملی و زیستگاه حساس، نمی‌تواند صرفاً با این عنوان توجیه شود. عملیات جمع‌آوری، خاک‌برداری، جابه‌جایی و انتقال پسماند، به‌طور اجتناب‌ناپذیر مستلزم ورود ماشین‌آلات سنگین، ایجاد یا توسعه مسیرهای دسترسی، تردد وسایل نقلیه، دستکاری سطح زمین، تخریب پوشش گیاهی و ایجاد اختلال جدی در زیست طبیعی منطقه است.

اهمیت موضوع دوچندان می‌شود؛ زیرا محدوده موردنظر، علاوه بر میزبانی ده‌ها گونه گیاهی و جانوری بومی، زیستگاه تنها گروه بازمانده گونه جبیر در این محوطه است. هرگونه مداخله فیزیکی می‌تواند امنیت، آرامش، مسیرهای تردد، تغذیه و قلمرو زیستی این جمعیت محدود را برهم زند و بقای آن را با خطر جبران‌ناپذیر مواجه سازد. خسارت احتمالی از جنس آسیب‌های موقتی به چند هکتار زمین نیست؛ بلکه خطر نابودی یا تضعیف زیستگاه یک جمعیت بازمانده از گونه ارزشمند حیات‌وحش مطرح است که پس از وقوع، با عملیات احیا به‌سادگی قابل جبران نیست.

نکته بسیار مهم و تعیین‌کننده آن است که از مجموع حدود ۹۰ هکتار سه محدوده موردنظر، نزدیک به ۸۵ هکتار آن در زون امن پارک ملی قرار دارد و بخش باقی‌مانده نیز در زون حفاظتی واقع شده است. زون امن، هسته سخت‌گیرانه و حساس‌ترین بخش پارک ملی است که بر اساس فلسفه حفاظت، هرگونه مداخله انسانی در آن باید به حداقل ممکن برسد و اساساً برای حفظ شرایط کاملاً طبیعی و امنیت حیات‌وحش اختصاص یافته است. انجام عملیات خاک‌برداری، ورود ماشین‌آلات و ایجاد مسیر دسترسی در زون امن، مستقیماً با ماهیت و هدف اصلی این زون در تضاد است.

پرسش اساسی و تعیین‌کننده این است که آیا آثار مخرب عملیات پاک‌سازی (ورود ماشین‌آلات، خاک‌برداری، ایجاد مسیر و اختلال در زیستگاه) واقعاً کمتر از آثار باقی‌ماندن همان پسماندهاست، یا برعکس، خود این مداخله خسارت سنگین‌تر و جبران‌ناپذیرتری به بار خواهد آورد؟ خطر جدی‌تر آن است که در سایه عنوان ظاهراً زیست‌محیطی «جمع‌آوری پسماند»، زمینه برای اکتشاف جدید معدنی فراهم شود و مجریان از خلأهای قانونی و ابهامات اجرایی سوءاستفاده کنند. تا زمانی که این پرسش‌های اساسی با ارزیابی دقیق، مستقل و شفاف پاسخ داده نشود، اجرای طرح در زیستگاه حساس جبیر و به‌ویژه در زون امن فاقد توجیه منطقی و قانونی است.

این درخواست بر پایه قوانین و آیین‌نامه‌های صریح کشور استوار است. طبق ماده ۲ آیین‌نامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست، پارک ملی محدوده‌ای است که «به‌منظور حفظ همیشگی وضع زندگی و طبیعی آن و همچنین ایجاد محیط مناسب برای تکثیر و پرورش جانوران وحشی و رشد رستنی‌ها در شرایط کاملاً طبیعی تحت حفاظت قرار می‌گیرد». هرگونه مداخله‌ای که این شرایط را مخدوش کند، مغایر با فلسفه وجودی پارک ملی است. ماده ۸ همین آیین‌نامه نیز هر عملی را که موجب از بین رفتن رستنی‌ها و تغییر اکوسیستم در پارک‌های ملی شود، ممنوع اعلام کرده و ماده ۹ آن صراحتاً تجدید یا تمدید پروانه‌های اکتشاف و بهره‌برداری معادن واقع در پارک‌های ملی را ممنوع دانسته است. حتی اگر پسماندها حاصل فعالیت‌های گذشته باشند، رفع آثار آن‌ها نباید با ایجاد مداخله جدید و به خطر انداختن زیستگاه حساس صورت گیرد.

ماده ۳ قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست (مصوب ۱۳۵۳ با اصلاحات بعدی) نیز تعیین و مدیریت پارک‌های ملی را بر عهده شورای عالی قرار داده و صدور هرگونه پروانه اکتشاف و بهره‌برداری معدنی در این مناطق را موکول به موافقت شورا کرده است؛ موافقتی که باید در چارچوب هدف اصلی حفاظت باشد، نه به قیمت تضعیف یکپارچگی اکولوژیک. ضوابط زیست‌محیطی فعالیت‌های معدنی (مصوب ۱۳۸۴ هیئت وزیران) نیز صدور، تجدید و تمدید پروانه‌های اکتشاف در پارک‌های ملی را صراحتاً ممنوع کرده است.

علاوه بر این، اصل احتیاط که در حقوق محیط زیست ایران مورد استناد است، ایجاب می‌کند در صورت وجود احتمال معقول آسیب جدی و جبران‌ناپذیر به جمعیت محدود حیات‌وحش، از اجرای فعالیت مداخله‌گرانه جلوگیری شود. نمی‌توان حفاظت از زیستگاه را به امید آنکه «عملیات در آینده بدون آسیب انجام خواهد شد» به مخاطره انداخت.

پارک ملی محل آزمون و اجرای طرح‌های عمرانی یا معدنی نیست. حفاظت از یکپارچگی اکولوژیک آن باید بر هرگونه منفعت کوتاه‌مدت مقدم باشد. وجود امکان بررسی راهکارهای جایگزین برای مدیریت پسماندها بدون ورود به زیستگاه حساس جبیر و به‌ویژه بدون ورود به زون امن، این ضرورت را دوچندان می‌کند.

با توجه به مراتب فوق و اهمیت فوق‌العاده زیستگاه مذکور، تقاضا می‌شود:

۱- اجرای بند ۴ مصوبه چهلمین جلسه شورای عالی حفاظت محیط زیست در خصوص جمع‌آوری، پاک‌سازی و انتقال پسماندهای معدنی در محدوده موردنظر به‌طور کامل متوقف و منتفی شود.

۲- با توجه به حساسیت زیستگاه و احتمال ورود خسارت جبران‌ناپذیر به جمعیت بازمانده جبیر، از صدور هرگونه مجوز اجرایی، عملیاتی، عمرانی یا زیست‌محیطی برای اجرای این طرح جلوگیری شود.

۳- موضوع در شورای عالی حفاظت محیط زیست مجدداً مطرح و نسبت به لغو بند ۴ مصوبه و حذف محدوده زیستگاه جبیر (به‌ویژه بخش واقع در زون امن) از شمول طرح اقدام گردد.

۴- تا تعیین تکلیف نهایی، هرگونه ورود ماشین‌آلات، خاک‌برداری، جابه‌جایی پسماند، ایجاد مسیر دسترسی و عملیات اجرایی در محدوده موردنظر ممنوع شود.